Mikoriza Nedir? Bitki Kökleri ile Mantarların Görünmeyen Ortaklığı
Bitkilerin büyük çoğunluğu, kökleriyle iş birliği yapan mantarlar sayesinde daha fazla su ve besin alır. Bu ortaklığa mikoriza denir; toprağı az işleyip organik maddeyle beslemek, bahçedeki mikorizayı korumanın en etkili yoludur.

Fotoğraf: Rajarshi Rit(https://orcid.org/0000-0003-3122-5926) · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Mikoriza, bitki kökleri ile bazı toprak mantarları arasındaki karşılıklı faydaya dayalı ortaklıktır. Mantar, köklerin ulaşamadığı yerlerden su, fosfor ve iz elementleri bitkiye taşır; bitki de karşılığında mantara şeker verir. Bitkilerin yaklaşık %80'i bu ortaklığı kurar. Derin işleme, aşırı fosforlu gübre ve toprağı çıplak bırakmak mikorizayı zayıflatır.
Mikoriza nedir sorusu, toprağın yalnızca bitkilerin tutunduğu bir zemin olmadığını fark eden herkesin bir noktada sorduğu bir sorudur. Toprağın altında, gözle görülmeyen ince mantar iplikçikleri bitki köklerine sarılır ve bir ağ gibi kilometrelerce uzanır. Bu mantarlar köklerin ulaşamadığı köşelerden su ve besin toplayıp bitkiye taşır; bitki ise karşılığında fotosentezle ürettiği şekerin bir kısmını mantara verir. Milyonlarca yıldır süren bu ortaklığa mikoriza denir. Bu yazıda mikorizanın ne olduğunu, bitkilere nasıl fayda sağladığını ve bahçenizde bu görünmeyen yardımcıyı nasıl koruyacağınızı anlatıyoruz.
Mikoriza nedir?
Mikoriza kelimesi, Yunanca "mantar" ve "kök" kelimelerinden gelir. Bitki kökleri ile belirli toprak mantarları arasında kurulan, iki tarafın da kazançlı çıktığı bir ortaklığı ifade eder. Karada yaşayan bitkilerin yaklaşık %80'i bu ortaklığı kurar; ilk kara bitkilerinin de mantarlarla birlikte evrimleştiği düşünülmektedir.
Ortaklığın iki tarafı şöyle kazanır:
| Bitkinin kazancı | Mantarın kazancı |
|---|---|
| Daha fazla su | Bitkinin ürettiği şeker ve yağlar |
| Fosfor, çinko, bakır gibi zor alınan besinler | Yaşam alanı |
| Kuraklığa ve tuza karşı daha fazla dayanıklılık | |
| Bazı kök hastalıklarına karşı koruma |
Mikoriza türleri
- Arbusküler mikoriza (endomikoriza): Mantar, kök hücrelerinin içine girer ve hücre içinde dallanmış yapılar oluşturur. Sebzelerin, tahılların, meyve ağaçlarının, çimlerin ve çoğu çiçeğin ortağıdır. En yaygın türdür.
- Ektomikoriza: Mantar kökün dışında bir kılıf oluşturur ve hücrelerin arasına girer. Meşe, çam, kayın, kestane ve fındık gibi orman ağaçlarında görülür. Ormanda gördüğümüz bazı mantarlar bu ortaklığın toprak üstü meyveleridir.
- Erikoid mikoriza: Yaban mersini, açelya ve orman gülü gibi asit seven bitkilerin ortağıdır.
Lahanagiller (lahana, brokoli, turp, roka) ve pancargiller (ıspanak, pancar) mikoriza ortaklığı kurmayan nadir bitki gruplarındandır.
Mikoriza bitkilere nasıl fayda sağlar?
Daha geniş bir kök ağı
Mantar iplikçikleri (hifler), bitki köklerinden yüzlerce kat daha incedir ve kılcal köklerin giremediği küçük toprak gözeneklerine ulaşabilir. Mikoriza, kök sisteminin erişebildiği toprak hacmini büyük ölçüde artırır.
Fosfor alımı
Fosfor toprakta çok yavaş hareket eder ve köklerin hemen çevresinde kısa sürede tükenir. Mikoriza mantarları uzaktaki fosforu toplayıp bitkiye taşır. Bu, özellikle fosforun bağlandığı kireçli ve asidik topraklarda çok önemlidir.
Su ve kuraklık dayanımı
Mikorizalı bitkiler kuru toprakta daha uzun süre su alabilir ve kuraklık stresine daha iyi dayanır.
Toprak yapısı
Mantarların salgıladığı yapışkan maddeler (glomalin), toprak taneciklerini birbirine bağlayarak dayanıklı topaklar oluşturur. Bu da toprağın havalanmasını ve su tutmasını iyileştirir. Toprak yapısında solucanların rolü için toprak solucanının faydaları yazımıza göz atabilirsiniz.
Hastalıklara karşı koruma
Mikorizalı kökler, bazı toprak kaynaklı hastalıklara karşı daha dirençlidir. Mantar, kökün çevresinde bir tür kalkan oluşturur ve bitkinin savunma sistemini harekete geçirir.
Mikorizayı zayıflatan uygulamalar
| Uygulama | Neden zararlı? |
|---|---|
| Derin ve sık toprak işleme | Mantar ağını parçalar |
| Aşırı fosforlu gübre | Bitki mantara ihtiyaç duymaz, ortaklığı keser |
| Toprağı uzun süre çıplak bırakmak | Ortak bitki olmadan mantarlar azalır |
| Mantar öldürücülerin toprağa sık uygulanması | Yararlı mantarlar da etkilenir |
| Toprak sterilizasyonu | Bütün mantarları yok eder |
| Sıkışma ve su birikmesi | Mantarlar oksijensiz kalır |
Toprak sterilizasyonu yapılan saksı topraklarında mikoriza da yok olur; bu yüzden işlemden sonra canlı organik madde eklemek önemlidir. Ayrıntılar için toprak sterilizasyonu yazımıza bakabilirsiniz.
Bahçede mikorizayı korumanın yolları
- Toprağı az işleyin: Derin belleme yerine yüzeysel çapalama ya da yükseltilmiş yatak tercih edin.
- Toprağı örtün: Malç ve kışın yeşil gübre bitkileri, mantarlara hem koruma hem de ortak bitki sağlar.
- Organik madde ekleyin: Kompost ve solucan gübresi, mantarlar ve diğer toprak canlıları için besin ve yaşam alanı oluşturur.
- Fosforu ölçülü kullanın: Toprak analizi yapmadan yüksek fosforlu gübre vermeyin.
- Ekim nöbeti: Mikoriza kurmayan lahanagillerden sonra mikoriza kuran bir bitki ekmek, mantar popülasyonunun canlanmasını sağlar.
Biyokömür, gözenekli yapısıyla mantarlara ve bakterilere sığınak sağlar ve mikorizanın gelişimini destekleyebilir.
Saksıda mikoriza
Hazır saksı toprakları çoğu zaman mikoriza içermez. Saksı bitkilerinde mikorizayı desteklemek için toprağa solucan gübresi ya da olgun kompost karıştırmak, toprağa canlılık kazandırmanın en pratik yoludur. Ticari mikoriza aşıları da bulunur; en çok fide dikiminde ve yeni ağaç dikimlerinde, kökle doğrudan temas edecek şekilde uygulandıklarında fayda sağlarlar.
Mikoriza ve hümik maddeler
Hümik ve fulvik asitler, toprakta mantar ve bakterilerin yaşadığı ortamı iyileştirir, köklerin gelişimini destekler. Mikoriza dostu bir toprak yönetiminde hümik maddeler de tamamlayıcı bir rol oynar. Hümik asidin etkileri için hümik asit nedir yazımıza göz atabilirsiniz.
Mikoriza aşısı ne zaman işe yarar?
Ticari mikoriza ürünleri, canlı mantar sporları içerir ve en çok şu durumlarda fayda sağlar:
- Yeni dikilen fidan ve ağaçlar: Dikim çukurunda köklerle doğrudan temas edecek şekilde uygulandığında.
- Fide üretimi: Steril fide toprağına eklendiğinde.
- Yeni kurulan bahçeler: İnşaat sonrası sıyrılmış ve canlılığını kaybetmiş topraklarda.
Zaten canlı ve organik maddesi yüksek bir bahçe toprağına aşı eklemek genellikle belirgin bir fark yaratmaz; çünkü bu topraklarda mikoriza mantarları zaten vardır. Mikoriza ürünlerini yüksek fosforlu gübrelerle aynı anda kullanmamak da önemlidir.
Toprağınız canlı mı?
Mikorizayı gözle göremezsiniz ama varlığını toprağın genel sağlığından anlayabilirsiniz: Koyu renkli, ufalanan, solucanlı ve iyi kokan bir toprak genellikle canlı bir mantar ağına da ev sahipliği yapar. Toprağınızı tanımanın basit testleri için yorgun bahçe toprağı canlandırma yazımıza bakabilirsiniz.
Mikoriza nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Bitkilerinizin toprak altındaki en sadık yardımcısıdır. Toprağı az işleyip çok besleyerek bu yardımcıyı korumak, gübre ihtiyacını azaltır, bitkileri kuraklığa ve hastalıklara karşı güçlendirir.
Bu Yazıyla İlgili Ürünler
HasTürk Mağaza'da
Sık Sorulan Sorular
Mikoriza nedir?
Bitki kökleri ile bazı toprak mantarları arasındaki karşılıklı faydaya dayalı ortaklıktır. Mantar bitkiye su ve besin taşır, bitki de mantara şeker verir.
Mikoriza hangi bitkilere faydalıdır?
Sebzeler, tahıllar, meyve ağaçları, çimler ve çoğu çiçek mikoriza ortaklığı kurar. Lahanagiller ve ıspanak gibi pancargiller ise ortaklık kurmayan nadir gruplardandır.
Mikorizayı ne öldürür?
Derin ve sık toprak işleme, aşırı fosforlu gübre, toprağı çıplak bırakmak, toprak sterilizasyonu ve mantar öldürücülerin toprağa sık uygulanması mikorizayı zayıflatır.
Saksı toprağında mikoriza olur mu?
Hazır saksı toprakları genellikle mikoriza içermez. Solucan gübresi ya da olgun kompost eklemek toprağa canlılık kazandırır; fide ve fidan dikiminde mikoriza aşısı da kullanılabilir.










Yorumlar 0
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.